احساس سوختن یا گزش هنگام ادرار کردن، از آن علائمی است که نمی‌شود نادیده‌اش گرفت. اولین فکری که به ذهن بیشتر خانم‌ها می‌رسد عفونت ادراری است و در بسیاری از موارد هم همین است، اما فهرست علت‌های احتمالی کوتاه نیست. در این مقاله، که در ادامه راهنمای سلامت دستگاه ادراری و کف لگن زنان نوشته شده، علت‌های رایج سوزش ادرار را مرور می‌کنیم، نشانه‌هایی را که به تشخیص کمک می‌کنند توضیح می‌دهیم و می‌گوییم چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
سوزش ادرار از کجا می‌آید؟
سوزش ادرار یا دیزوری معمولاً نتیجه التهاب یا تحریک در یکی از سه ناحیه است: خود مثانه، مجرای ادرار یا پوست و مخاط اطراف دهانه مجرا و واژن. وقتی ادرار که کمی اسیدی است از روی بافت ملتهب عبور می‌کند، احساس سوختن ایجاد می‌شود. زمان دقیق سوزش هم نشانه‌ای مفید است؛ سوزشی که در طول ادرار یا انتهای آن حس می‌شود بیشتر به مثانه و مجرا مربوط است، در حالی که سوزش هنگام تماس ادرار با پوست بیرونی بیشتر به تحریک یا التهاب ناحیه تناسلی اشاره دارد.
به همین دلیل، توصیف دقیق احساس‌تان برای پزشک ارزشمند است. همراه بودن سوزش با ترشح، خارش، تب یا درد پهلو، مسیر تشخیص را کاملاً تغییر می‌دهد.
شایع‌ترین علت‌های سوزش ادرار در زنان
علت‌های زیر شایع‌ترین دلایل سوزش ادرار در خانم‌ها هستند. گاهی بیش از یک علت هم‌زمان وجود دارد و تنها با معاینه و آزمایش می‌توان آن‌ها را از هم جدا کرد.
عفونت ادراری
شایع‌ترین علت است و معمولاً با تکرر، فوریت، احساس تخلیه ناقص و گاهی ادرار کدر یا خونی همراه است. اگر این نشانه‌ها را دارید، مقاله عفونت ادراری در زنان را بخوانید و برای آزمایش ادرار به پزشک مراجعه کنید.
عفونت‌های واژن
عفونت‌های قارچی یا باکتریایی واژن با ترشح غیرعادی، خارش یا بوی نامطبوع همراه‌اند و سوزش در آن‌ها بیشتر هنگام تماس ادرار با مخاط ملتهب بیرونی حس می‌شود. درباره نشانه‌ها و درمان آن‌ها در مقاله عفونت واژن توضیح داده‌ایم.
بیماری‌های مقاربتی
برخی عفونت‌هایی که از راه تماس جنسی منتقل می‌شوند، مجرای ادرار یا دهانه رحم را درگیر می‌کنند و سوزش ادرار از علائم اولیه آن‌هاست. گاهی ترشح یا زخم هم دیده می‌شود و گاهی تقریباً هیچ علامت دیگری وجود ندارد. شناخت این بیماری‌ها و راه‌های تشخیص‌شان را در مقاله بیماری‌های مقاربتی در زنان ببینید.
تحریک و حساسیت
صابون‌های معطر، اسپری‌ها، دستمال‌های مرطوب، پدهای بهداشتی معطر، کاندوم یا ژل‌های خاص و حتی لباس زیر تنگ و مصنوعی می‌توانند پوست حساس این ناحیه را تحریک کنند. در این حالت با کنار گذاشتن عامل تحریک‌کننده معمولاً علائم کم‌کم برطرف می‌شود.
علت‌های کمتر شایع
در دوران یائسگی، کاهش استروژن مخاط واژن و مجرای ادرار را نازک و خشک می‌کند و سوزش، تکرر و ناراحتی هنگام رابطه را به دنبال دارد؛ درباره این تغییر در مقاله خشکی واژن و درمان آن توضیح داده‌ایم. سنگ‌های ادراری، به‌ویژه وقتی به پایین مسیر ادرار می‌رسند، می‌توانند سوزش و درد ایجاد کنند.
التهاب مزمن مثانه که با درد لگن و تکرر طولانی‌مدت بدون عفونت مشخص همراه است، برخی داروها و گاهی نوشیدن زیاد مواد محرک مثل کافئین هم در فهرست علت‌ها قرار می‌گیرند. در موارد نادر، بیماری‌های پوستی ناحیه تناسلی یا ضایعات مجرای ادرار هم مطرح می‌شوند که تشخیص آن‌ها نیاز به معاینه دقیق دارد.
پزشک چگونه علت را پیدا می‌کند؟
بررسی با گفت‌وگو شروع می‌شود: سوزش از کی آغاز شده، آیا ترشح، خارش یا بو وجود دارد، آیا رابطه جنسی جدیدی داشته‌اید، احتمال بارداری هست یا نه و آیا محصول بهداشتی تازه‌ای استفاده کرده‌اید. سپس آزمایش ادرار و در صورت لزوم کشت ادرار انجام می‌شود.
اگر نشانه‌ای از مشکل واژینال یا مقاربتی وجود داشته باشد، معاینه لگن و نمونه‌برداری از ترشحات کمک‌کننده است. در سوزش‌های تکرارشونده یا همراه با خون، ممکن است سونوگرافی یا بررسی‌های تخصصی‌تر لازم باشد. درمان بدون تشخیص، مثلاً مصرف آنتی‌بیوتیک برای سوزشی که منشأ قارچی دارد، نه‌تنها کمکی نمی‌کند، بلکه ممکن است مشکل را بدتر کند.
نشانه‌های هشدار؛ چه زمانی فوراً مراجعه کنیم؟
سوزش ادرار ساده هم بهتر است ظرف یکی دو روز بررسی شود، اما همراه شدن آن با نشانه‌های زیر یعنی مراجعه را نباید عقب انداخت.
- تب، لرز یا درد پهلو و کمر.
- تهوع و استفراغ یا احساس بیماری شدید.
- خون قابل مشاهده در ادرار.
- بارداری یا احتمال بارداری.
- زخم، تاول یا ترشح چرکی در ناحیه تناسلی.
- سوزشی که پس از تمام شدن درمان برگشته یا بیش از چند روز ادامه یافته است.
تا زمان مراجعه چه کنیم؟
نوشیدن آب کافی ادرار را رقیق‌تر و سوزش را کمتر می‌کند. از قهوه، نوشابه، غذاهای تند و الکل که ممکن است مثانه را تحریک کنند دوری کنید. ناحیه تناسلی را فقط با آب ولرم بشویید، از محصولات معطر استفاده نکنید و لباس زیر نخی و گشاد بپوشید.
از مصرف آنتی‌بیوتیک‌های باقی‌مانده در خانه یا داروهایی که برای دیگری تجویز شده خودداری کنید. این کار ممکن است علائم را موقتاً پنهان کند، اما علت را از بین نبرد و تشخیص را برای پزشک دشوارتر کند.
پرسش‌های رایج
آیا سوزش ادرار بدون عفونت ممکن است؟
بله. تحریک ناشی از محصولات بهداشتی، خشکی واژن در یائسگی، سنگ ادراری و التهاب مزمن مثانه از علت‌هایی هستند که بدون عفونت باکتریایی هم سوزش ایجاد می‌کنند. آزمایش ادرار به جدا کردن این حالت‌ها کمک می‌کند.
سوزش ادرار بعد از رابطه جنسی طبیعی است؟
سوزش خفیف و گذرا ممکن است به دلیل تحریک مکانیکی باشد. اما اگر ادامه پیدا کرد، با تکرر و فوریت همراه بود یا ترشح غیرعادی داشتید، باید عفونت ادراری یا عفونت‌های مقاربتی بررسی شوند.
آیا سوزش ادرار در بارداری نیاز به توجه ویژه دارد؟
بله. در بارداری عفونت ادراری ممکن است سریع‌تر به کلیه برسد و به همین دلیل هر سوزش یا تکرر غیرعادی باید زود به پزشک یا ماما گفته شود تا آزمایش و درمان مناسب انجام شود.
آیا خوردن آب زیاد سوزش را درمان می‌کند؟
نوشیدن آب کافی کمک می‌کند ادرار رقیق‌تر شود و سوزش کمتر حس شود، اما جایگزین درمان علت نیست. اگر علت عفونت باشد، به تشخیص و داروی مناسب نیاز دارید.
جمع‌بندی
سوزش ادرار در زنان علامتی شایع است که اغلب به عفونت ادراری مربوط است، اما عفونت‌های واژن، بیماری‌های مقاربتی، تحریک پوستی، خشکی ناشی از یائسگی و سنگ‌های ادراری هم می‌توانند آن را ایجاد کنند. توجه به علائم همراه و انجام آزمایش، کلید رسیدن به تشخیص درست است. از درمان خودسرانه پرهیز کنید و در صورت وجود تب، درد پهلو، خون در ادرار یا بارداری، بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید.