رابطه جنسی قرار است تجربه‌ای همراه با نزدیکی و آرامش باشد، اما برای بسیاری از زنان، دست‌کم در دوره‌ای از زندگی، با درد همراه می‌شود. برخی سال‌ها این درد را تحمل می‌کنند چون فکر می‌کنند طبیعی است یا خجالت می‌کشند درباره‌اش حرف بزنند. درد در رابطه، که در پزشکی دیسپارونی نامیده می‌شود، علامتی است با علت‌های قابل شناسایی. در این مقاله از راهنمای عفونت‌ها و سلامت جنسی بانوان، این علت‌ها و مسیر تشخیص و درمان را مرور می‌کنیم.
دیسپارونی چیست و چه انواعی دارد؟
به درد مداوم یا تکرارشونده در ناحیه تناسلی یا لگن که پیش از رابطه، در حین یا پس از آن رخ می‌دهد، دیسپارونی گفته می‌شود. پزشکان معمولاً آن را بر اساس محل درد به دو گروه تقسیم می‌کنند. درد سطحی در ورودی واژن و هنگام شروع دخول حس می‌شود و ممکن است سوزشی یا تیز باشد. درد عمقی در عمق لگن و هنگام دخول کامل یا در برخی وضعیت‌ها احساس می‌شود و گاهی تا ساعت‌ها بعد ادامه دارد. این تفکیک نقطه شروع مهمی برای یافتن علت است.
علت‌های درد سطحی
دردی که در ورودی واژن احساس می‌شود، اغلب به مشکلات پوست، مخاط یا عضلات این ناحیه مربوط است.
- خشکی واژن به‌دلیل برانگیختگی ناکافی، شیردهی، یائسگی یا برخی داروها.
- عفونت‌های واژن، عفونت ادراری یا تبخال تناسلی.
- حساسیت یا تحریک پوست به‌دلیل محصولات بهداشتی، کاندوم یا روان‌کننده.
- بیماری‌های پوستی ناحیه فرج.
- زخم یا بخیه‌های پس از زایمان.
- انقباض غیرارادی عضلات که با نام واژینیسموس شناخته می‌شود.
- حساسیت دردناک ورودی واژن بدون علت قابل‌مشاهده (ولوودینیا).
علت‌های درد عمقی
درد عمقی بیشتر به اندام‌های لگنی مربوط است. یکی از علت‌های شناخته‌شده آن آندومتریوز است که در آن بافتی شبیه پوشش رحم بیرون از رحم رشد می‌کند؛ درباره این بیماری در مقاله آندومتریوز و آدنومیوز بیشتر بخوانید. عفونت‌های لگنی، کیست تخمدان، فیبروم رحم، چسبندگی‌های پس از جراحی، افتادگی رحم و برخی مشکلات روده و مثانه هم ممکن است درد عمقی ایجاد کنند. در این موارد، ویژگی‌هایی مانند ارتباط درد با چرخه قاعدگی به تشخیص کمک می‌کند.
نقش عوامل روانی و ارتباطی
بدن و ذهن در تجربه درد جدایی‌ناپذیرند. اضطراب، ترس از درد، استرس، تجربه‌های ناخوشایند گذشته و مشکلات ارتباطی می‌توانند برانگیختگی را کاهش دهند و باعث خشکی و انقباض عضلات شوند. از طرف دیگر، دردی که مدتی ادامه داشته، خودش انتظار درد را ایجاد می‌کند و چرخه‌ای می‌سازد که حتی پس از درمان علت جسمی ادامه پیدا می‌کند. به همین دلیل، در بسیاری از موارد درمان جسمی و مشاوره در کنار هم بهترین نتیجه را دارند. برای آشنایی با این بعد، مقاله سلامت جنسی بانوان را ببینید.
تشخیص؛ از گفت‌وگو تا معاینه
پزشک ابتدا درباره محل، زمان شروع، ویژگی درد، ارتباط آن با قاعدگی، زایمان، داروها و سابقه عفونت‌ها می‌پرسد. سپس با اجازه شما و به آرامی معاینه می‌کند و ممکن است با لمس نقاط مختلف، محل دقیق درد را پیدا کند. بسته به یافته‌ها، آزمایش ترشحات، آزمایش ادرار یا سونوگرافی لگن درخواست می‌شود. اگر معاینه برایتان دشوار است، این را با پزشک در میان بگذارید تا روند را با سرعت مناسب شما پیش ببرد.
روش‌های درمان
درمان بر اساس علت انتخاب می‌شود. درمان عفونت، استفاده از روان‌کننده یا مرطوب‌کننده مناسب برای خشکی، درمان‌های موضعی هورمونی در یائسگی با تجویز پزشک، فیزیوتراپی کف لگن، درمان آندومتریوز یا سایر بیماری‌های لگنی و مشاوره جنسی از گزینه‌های معمول است. تغییرات ساده‌ای مانند اختصاص زمان کافی برای برانگیختگی، انتخاب وضعیت‌هایی که فشار کمتری ایجاد می‌کنند و گفت‌وگوی باز با همسر نیز تفاوت محسوسی ایجاد می‌کند.
پرسش‌های رایج
آیا درد در اولین رابطه‌ها طبیعی است؟
ناراحتی خفیف در اولین تجربه‌ها ممکن است رخ دهد، اما درد شدید یا ادامه‌دار طبیعی نیست. اضطراب و برانگیختگی ناکافی از علت‌های شایع‌اند و اگر درد ادامه یافت، باید بررسی شود.
درد هنگام رابطه بعد از زایمان تا کی ادامه دارد؟
در هفته‌ها و ماه‌های پس از زایمان، ترمیم بخیه‌ها و خشکی دوران شیردهی ممکن است رابطه را ناخوشایند کند. اگر درد چند ماه پس از زایمان همچنان ادامه دارد یا شدید است، با پزشک یا مامای خود مشورت کنید.
آیا روان‌کننده برای همه کاربرد دارد؟
روان‌کننده بر پایه آب و بدون عطر برای خشکی مفید است و اغلب به کاهش درد سطحی کمک می‌کند. اما اگر علت درد عفونت، بیماری پوستی یا مشکل لگنی باشد، روان‌کننده به‌تنهایی کافی نیست.
آیا خونریزی بعد از رابطه همراه با درد مهم است؟
بله. خونریزی پس از رابطه می‌تواند به عفونت، پولیپ، التهاب یا تغییرات دهانه رحم مربوط باشد و حتماً باید توسط پزشک بررسی شود.
جمع‌بندی
درد هنگام رابطه جنسی علامتی شایع است که نباید آن را تحمل کرد یا عادی دانست. علت‌های آن از خشکی، عفونت و انقباض عضلات تا آندومتریوز و سایر بیماری‌های لگنی متغیرند و عوامل روانی هم نقش مهمی دارند. با توصیف دقیق محل و ویژگی درد، معاینه با احترام به شما و درمان متناسب با علت، بیشتر زنان به رابطه‌ای راحت و بدون درد بازمی‌گردند.